เมื่อไม่รู้ก็ต้อง 'ลองแล' 'โลว์คาร์บอน' แบบบ้าน ๆ
บทความนี้ได้รับการสนับสนุนจาก Earth Journalism Network
สุพิตา เริงจิต
ในลานสวนปาล์ม ห่างจากถนนสายหลักกว่า 2 กิโลเมตร มีรถยนต์ทั้งเล็กใหญ่ไปจนถึงรถบัส จอดเรียงรายหนาแน่น นำผู้คนหลายพันคนเข้ามาเยือนตลาดเล็กๆ ของหมู่บ้านบางนุ ในทุกวันอาทิตย์ สร้างกระแสเงินไหลเวียนถึง 38 ล้านบาท ในปีที่ผ่านมา

เสริมศรี ทองสกุล หรือ ผู้ใหญ่ปุ๊ ผู้ใหญ่บ้าน บ้านบางนุ ตำบลกะไหล อำเภอตะกั่วทุ่ง จังหวัดพังงา มาเล่าถึงความเป็นมาและเป็นไปของตลาด ที่เปิดมาเกือทศวรรษแล้ว แห่งนี้
“ที่เราภูมิใจนอกจากรายได้ที่ช่วยให้คนในชุมชนอยู่ได้ ก็คือตลอดเวลาที่ผ่านมา การจัดการขยะ ของเราช่วยลดการปลดปล่อยคาร์บอนได้เท่ากับปลูกต้นไม้ใหญ่ 20 ไร่ ตอนที่เปิดตลาดใหม่ๆ ลูกบ้านเขาก็ว่า ใครจะมาผู้ใหญ่ เราอยู่ไกลถนนใหญ่ แล้วผักเหมียง ผักกูด บ้านใครก็มี บ้านใครก็ปลูก ใครจะมาซื้อ”
จุดเริ่มต้นของ หลาดลองแล ในปี 2560 จากโครงการ ตลาดประชารัฐ คนไทยยิ้มได้ ที่รัฐบาลพลเอกประยุทธ จันทรโอชา กำหนดนโยบายให้เปิดอำเภอละหนึ่งตลาด เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก
“ทางอำเภอตะกั่วทุ่ง ก็มาถามว่าบางนุสนใจโครงการนี้ไหม ตอนนั้นเรามองว่า ชาวบ้านบางนุ เกือบทั้งหมดเป็นเกษตรกร ถึงหน้าผลไม้ เงาะ ทุเรียนพื้นบ้านออกมา ไม่มีตลาด ส่วนใหญ่ต้องเหมาให้พ่อค้าคนกลางในราคาถูกๆ รวมทั้งเวลาส่งเสริมให้ชาวบ้านปลูกผักปลอดสารพิษ ผลผลิตออกมาก็ไม่มีตลาดให้เขา จึงตกลงรับโครงการมา โดยมีเงื่อนไขว่า เราอยากทำให้ต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่เปิดโครงการ แล้วหายไป”
แต่โจทย์ทำตลาดให้ยั่งยืน ชุมชนต้องหาคำตอบกันเอง
“ตั้งแต่วันแรก เราขึ้นป้ายเป็นตลาด ’โนโฟม’ ร้อยเปอร์เซ็นต์ ลองทำตลาดวิถีโบราณ มีผักปลอดสาร มีอาหาร ทำเองขายเอง ห่อด้วยวัสดุธรรมชาติ ใบตอง เชือกกล้วย ชาวบ้านมาช่วยกันทำซุ้มขายของ ด้วยวัสดุที่มี พวกทางปาล์ม ไม้ไผ่ ซึ่งผลตอบรับในวันเปิดตลาดดีมาก เกิดกำลังใจและเป็นจุดเริ่มต้นของการทำตลาดต่อมา โดยใช้ชื่อ 'ลองแล' แปลว่า 'ลองทำดู' ”
ผลตอบรับในวันนั้นไปสู่การกำหนดทิศทางตลาด “เราพยายามเก็บข้อมูล ว่าคนที่มาเขาชอบอะไร แล้ว
นำมาคุยในการประชุมกรรมการหมู่บ้านที่ช่วยกันบริหารตลาด กำหนดเป็นแนวทางว่า เราจะทำ
'ตลาดสีเขียว' เน้นบรรจุภัณฑ์ธรรมชาติ ดูแลจัดการสิ่งแวดล้อม มีการคัดแยกขยะ” ซึ่งในระยะแรกผู้ค้าไม่เข้าใจในระยะแรกจึงต้องผ่อนปรนไปก่อน
“เขาคิดว่า เขาขายแค่ของ แต่เรามองว่าไม่ได้ขายแค่สินค้า แต่ขายความเป็นตลาดสีเขียว”
กระทั่งเปิดตลาดใหม่อีกครั้ง หลังปิดตัวชั่วคราวช่วงโควิดระบาด “เราเห็นว่าถึงเวลาต้องทำตลาดสีเขียวให้สำเร็จ กำหนดเป็นนโยบายของตลาด คนจะอยู่กับเราได้ต้องให้ความร่วมมือจัดการเรื่องสิ่งแวดล้อม ลงทะเบียนร้านค้า ออกแบบบรรจุภัณฑ์ จากวัสดุธรรมชาติ และจัดการเรื่องขยะ โดยลดถุงพลาสติก เขาก็ไม่ค่อยอยากทำเพราะ ติดความสะดวกและเกรงใจลูกค้า" เรื่องนี้ทำผู้ใหญ่ปุ๊เกือบลาออก กระทั่งพระภิกษุที่ชาวบ้านเคารพมาขอบิณฑบาต
"เราก็ขอว่าลองกันสักระยะ ไม่ใช่ยังไม่ทันจะเริ่มก็ไม่ทำแล้ว บอกกับชาวบ้านว่า ถ้าทำสำเร็จ กลุ่มคนที่ชอบและสนใจเรื่องสุขภาพกับสิ่งแวดล้อมเขาก็จะมา แล้วรายได้ร้านค้าจะเพิ่มขึ้น จากที่ขายได้นัดละสามพันจะเป็นหกพัน ทุกวันนี้หลายคนขอบคุณที่ผู้ใหญ่เอาจริง และเขาอยู่ได้ ตอนนี้ทุกคนสนุกกับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ เพราะเห็นว่าช่วยเพิ่มยอดขาย ที่จำเป็นต้องใส่ถุงพลาสติก ก็พยายามแห่งอะไรมาตกแต่ง"
"เมื่อแนวทางของเราชัดเจน ลูกค้าที่มา เขาก็ถ่ายรูปเอาไปโพสในโซเซียล พูดถึง 'วิถีลองแล' ไม่ให้ถุง กินแล้วต้องคัดแยกขยะ ตลาดเป็นที่รู้จักมากขึ้น ผ่านการบอกปากต่อปากของคนที่มาแล้วประทับใจ และสื่อออนไลน์”
ในส่วนการจัดการขยะ “คิดตั้งแต่ทำตลาดว่าต้องมีปัญหาขยะแน่นอน ช่วงแรกเราแค่วางถุงดำให้ใส่ขยะ มีรถ อบต.มาเก็บ ต่อมาได้คุยกับ นายกอบต. ของบประมาณจัดทำสถานีคัดแยก ช่วงแรกใช้วิธีเขียนป้าย ให้ชาวบ้านที่มีจิตอาสามาช่วยดูแล แต่ไม่ได้ดูแลตลอด ปล่อยให้คนทิ้งเอง ขยะก็ปะปนกัน เลยเปลี่ยนมาลองใช้วิธีจ้างคนลำบาก กลุ่มเปราะบางในชุมชน มาทำหน้าที่คัดแยก โดยให้ผู้ค้าในตลาดช่วยค่าใช้จ่าย วิธีนี้ประสบผลสำเร็จอย่างดี มีการชั่งน้ำหนักจดบันทึก และต่อมาเพิ่มจุดคัดแยกเป็น 2 สถานี”
หลังการคัดแยก ขยะเปียกพวกเศษอาหารส่งต่อให้คนเลี้ยงหมู เลี้ยงเป็ด ส่วนที่เหลือนำไปทำน้ำหมักใช้เป็นปุ๋ยให้ต้นไม้ สำหรับขยะพลาสติกและอื่นๆ ที่รีไซเคิลได้ นำไปขายเอาเงินเข้ากองทุนของหมู่บ้าน
“ต่อมาไปเจองานวิจัยว่า หลอดพลาสติกสามารถเอามาทำหมอนหลอด ที่นอนหลอด ลดการเกิดแผลกดทับให้ผู้ป่วยติดเตียงได้ ซึ่งขยะหลอดแต่ละอาทิตย์เยอะมาก เราไปร่วมกับ รพ.สต. นำไปแจกให้ผู้ป่วยที่ต้องการ และทำเป็นผลิตภัณฑ์วางขายในตลาด”
สำหรับขยะมีน้ำหนักอย่างกระบอกไม้ไผ่ ที่เป็นบรรจุภัณฑ์เครื่องดื่มยอดนิยมของตลาด “สำนักเกษตร เข้ามาแนะนำและให้งบสนับสนุนสร้างสถานีเผาถ่าน ถ่านที่ได้ก็นำกลับมาใช้ในตลาด ตอนนี้ ขยะเปียกของเราเป็นศูนย์ เหลือทิ้งไปกับรถขยะของ อบต.น้อยมากเป็น พวกจานกระดาษ และพลาสติดที่รีไซเคิิลไม่ได้ ตอนนี้ก็คดกันว่า จะทำสถานีล้างจาน ให้คนขายข้าว ขายก๋วยเตี๋ยว ใช้จานจริงแทน แก้ปัญหาขยะชานออ้อย เขาก็อยากใช้ เพราะลดต้นทุนจานกระดาษ เป้าก็คือเราอยากไปให้ถึงขยะเท่ากับศูนย์ (Zero Waste) “
ขยะทุกอย่างมีระบบบันทึก “ตอนนี้ที่ลงระบบไป มีการคำนวณว่า เท่ากับปลูกต้นไม้ใหญ่ 20 ไร่ และการจัดการขยะของเราไปลดภาระในการจัดการขยะของท้องถิ่น คิดเป็นเงินหลายหมื่นบาท
เป็นกำลังใจว่า สิ่งที่เราทำไปไม่สูญปล่า เห็นตัวเลขชัดเจน”
นับถึงวันนี้ตลาดลองแลเปิดมาเป็นปีที่ 9 “บางคนถามว่า คนเยอะอย่างนี้ทำไมเปิดแค่วันอาทิตย์วันเดียว ร้านค้าก็มีแค่ 88 ร้าน ทำไมไม่เพิ่ม ทั้งที่มีคนเยอะมากอยากเข้ามาขาย คำตอบก็คือ ลองแลเป็นตลาดวิถีชุมชน วันอื่นๆ ชาวบ้านเขาต้องไปทำเกษตร เข้าสวน แล้วค่อยมาเตรียมของ ขายวันอาทิตย์ เราไม่อยากให้กระทบวิถีชีวิต"
ผู้ค้าในตลาดร้อยละ 90 อยู่ในตำบลกระไหล ที่เหลือมาจากตำบลอื่นในอำเภอตะกั่วทุ่ง ส่วนที่ไกลออกไปถึงอำเภอเมือง มีน้อยมาก “ทุกร้านเจ้าของร้านต้องทำเอง ขายเอง สืบทอดต่อยอดลูกหลานได้ สามารถทำกับมือ เล่ากับปากได้ สินค้าแต่ละร้านจึงแตกต่างกันออกไป และทุกร้านอยู่ได้ บางอาทิตย์ยอดขายแตะหลักล้าน ปีที่แล้วยอดขายรวมของร้านค้าอยู่ที่ 38 ล้านบาท ปี 2567 ยอดรวม 25 ล้าน ยอดสูงขึ้นเรื่อยๆ ปีนี้คาดว่าน่าจะถึง 40ล้าน
"ในส่วนสินค้าเกษตรและวัตถุดิบสินค้ากลุ่มอาหาร เราเน้นใช้วัตถุดิบในพื้นที่ก่อน มีการตรวจความปลอดภัยจากสารเคมี โดยความช่วยเหลือของหน่วยงานราชการ ตอนนี้เปิดวันอาทิตย์วันเดียว ก็ผลิตไม่พอขาย ก็ให้เครือข่ายตำบลใกล้เคียงที่เขาทำเกษตรเข้ามาร่วม ส่วนคนที่ลำบากอยากจะเข้ามาขาย เราไม่สามารถเปิดพื้นที่เพิ่ม ใช้วิธีให้เขานำของมาฝากที่ร้าน 'ติดไม้ติดมือ' ซึ่งเป็นร้านสวัสดิการของชุมชน”
ผู้ใหญ่บ้านบางนุ สรุปปัจจัยความยั่งยืนของตลาดลองแลว่า ”เราเคยไปดูตลาดที่รุ่งเรื่องแล้วซบเซา ก็เห็นว่า เกิดจากอัตลักษณ์และแนวคิดที่เปลี่ยนไป ไม่รักษาวิถี ที่สำคัญต้องไม่โลภ ถ้าโลภก็จบ
"เราจึงทำแค่นี้ เท่าที่บริหารจัดการได้ ถ้าขยายพื้นที่ตลาดออกไป ก็จะไม่มีที่จอดรถ คนมาเที่ยวก็ลำบาก ต่อไปเขาก็ไม่อยากมา ยิ่งเติบโตเรายิ่งต้องพยายามรักษาอัตลักษณ์ของเราไว้ คนมาที่นี่ได้สัมผัสธรรมชาติ ร่มรื่น ได้รับบริการที่ดี เราจ้างคนที่ลำบากในชุมชน มาดูแลการจอดรถ ทำควาสะอาดและอำนวยความสะดวกอื่นๆ ในตลาด ส่วนของสินค้าก็ต้องรักษามาตรฐานให้คงเดิม ไม่ใช่ตลาดติดแล้ว ลดคุณภาพลง ขายแพงขึ้น”
อีกปัจจัยสำคัญ คือ ต้องมีทิศทางที่ชัดเจน ผู้นำมุ่งมั่น และไม่มีเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อน “ตั้งแต่เริ่มทำตลาด เรากำหนดชัดเจนว่า ต้องจัดตั้งในพื้นที่ส่วนกลางของหมู่บ้านเท่านั้น ไม่ใช่ที่ของใครคนใดคนหนึ่ง เพื่อให้เป็นตลาดของทุกคน การบริหารก็อยู่ในรูปคณะกรรมการหมู่บ้าน บัญชีเป็นบัญชีวิสาหกิจชุมชน มีผู้ค้าเป็นสมาชิก และมีรายงานบัญชีชัดเจน ตรวจสอบได้ รายได้จากการจัดเก็บค่าแผงร้านละ 150 บาท ค่าน้ำค่าไฟอีกร้านละ 20 บาท ใช้ในการจัดการดูแลตลาด ส่วนใหญ่เป็นค่าจ้าง หากมีกำไรก็นำไปเป็นสวัสดิการของชุมชน เช่น กรณีเสียชีวิต มีข้าวสารฟรี 100 กิโลกรัม น้ำดื่ม 20 ชุด สำหรับใช้ในการจัดงานศพ” น้ำดื่มเป็นน้ำที่ชุมชนตั้งโรงงานเล็กๆ ผลิตขึ้นเอง จากต้นน้ำในหมู่บ้าน
ถ้าอยากจะทำตลาดชุมชนแบบนี้บ้าง ผู้ใหญ่ปุ๊แนะว่า "ลองดูว่าชุมชนของเรามีต้นทุนอะไร อย่างที่นี่โชคดีหลายอย่าง เรามีพื้นที่ส่วนกลางที่ผู้ใหญ่บ้านคนเก่ากันไว้เป็นของชุมชนจำนวน 8 ไร่ และยังมีพื้นที่ป่าชุมชนอีก 19 ไร่ เรามีทั้งป่าไม้ ต้นน้ำ และถัดไปเป็นป่าชายเลน ทำให้อุดมสมบูรณ์ ด้วยพืชผัก อาหารทะเล ทั้งอากาศก็ดี เป็นต้นทุนสำคัญที่ทำให้เราอยู่มาได้และต้องรักษาไว้"
“ทุกอาทิตย์หลังเลิกตลาดจะมีการประชุมเพื่อนำผลตอบรับและความคิดเห็นของลูกค้า มาพูดคุยแลกเปลี่ยน เพื่อประโยชน์ในการพัฒนาตลาด ซึ่งเราพยายามปรับให้ดีขึ้นตลาดเวลา อย่างเรื่องขยะเราก็พยายามลดลงเรื่อยๆ ตอนนี้หารือกับคนขายข้าวและก๋วยเตี๋ยวจะนำจานจรงมาใช้แทนจานกระดาษ เพราะจานกระดาษรีไซเคิลไม่ได้ ต้องลงทุนซื้อจานและจ้างคนล้าง ซึ่งดูแล้วในระยะยาวอาจจะประหยัดกว่าซื้อจานกระดาษ พวกบรรจุภัณฑ์เราก็พยายามให้ใช้พลาสติกน้อยลงเรื่อยๆ อย่างเชือกก็คอยเตือนเรื่อยๆ ให้ใช้เชือกกล้วยแทนพลาสติก เราตั้งความหวังอยากลดขยะให้เหลือศูนย์
เพื่อสร้างการมีส่วนร่วม นอกจากประชุมหารือการจัดการตลาด ยังมีกิจกรรมอื่นๆ "ทุกคนต้องมีส่วนร่วมทำความสะอาดตลาด ทุกเดือน หุงข้าวมากินด้วยกัน มาร่วมคิดร่วมทำ ทำให้ทุกคนผูกพันกับตลาด ที่ทำด้วยกันมากับมือ มีความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วมกัน ไม่ใช่ตลาดของผู้ใหญ่ฯ ทำให้เกิดความยั่งยืน ”
“หลายร้านมาขายของไม่ได้มีจุดประสงค์เรื่องรายได้ แต่มาเพื่อเจอเพื่อน ได้มีสังคม ไม่ต้องเงียบเหงา ซึมเศร้าอยู่กับบ้าน ส่วนลูกค้าที่มา ก็เหมือนมาเจอเมืองลับแล ที่อากาศดี บรรยากาศร่มรื่น ได้ชิมอาหารแปลกใหม่ของท้องถิ่น อร่อยและดีต่อสุขภาพ บรรจุภัณฑ์สวยงาม พ่อค้าแม่ค้าแต่งกายสวยงามเรียบร้อย ตามแบบพื้นเมือง
"เป็นความภูมิใจ ของพวกเรา ที่ตลาดลองแลเป็นจุดเริ่มต้นให้เราขับเคลื่อนทั้ง 4 มิติ คือสร้างเศรษฐกิจให้ชุมชน รักษาสิ่งแวดล้อม ฟื้นฟูสังคม และดำรงรักษาวัฒนธรรมตามวิถีชุมชนของเรา ทำให้ความยั่งยืนเกิดขึ้น
"ตลาดแห่งนี้ไม่ได้แค่ขายของ แต่สร้างความสุขให้ทุกคน”
ข้อมูลจาก การสัมภาษณ์ เสริมศรี ทองสกุล ผู้ใหญ่บ้าน บ้านบางนุ ตำบลกะไหล อำเภอตะกั่วทุ่ง จังหวัดพังงา / 25 ตุลาคม 2569



Comments