หาดใหญ่ในความเปลี่ยนแปลง

เมื่อราวหนึ่งร้อยปีก่อน เมืองหาดใหญ่ตั้งขึ้นบน ‘ฮวงจุ้ย’ ที่สมบูรณ์แบบ มีเขาคอหงส์ด้านหลังและมีคลองตะเภาอยู่ด้านหน้า เป็นทำเลทองตามความเชื่อของชาวจีนที่มีบทบาทสำคัญในการสร้างเมืองหาดใหญ่

"...เขาคอหงส์เปรียบเสมือนมังกร ขณะที่อีกฝั่งเป็นคลองอู่ตะเภา ถือเป็นลักษณะที่ดี เหมือนมังกรเขียว ที่นำมาซึ่งความอุดมสมบูรณ์..." (1)

หาดใหญ่รุ่งเรืองในเวลารวดเร็ว ดังภาพของ โรเบิร์ต ลาริมอร์ เพนเดิลตัน (Robert Larimore Pendleton) นักวิทยาศาสตร์ทางดินและการเกษตร ซึ่งเดินทางเข้ามาทำวิจัยเกี่ยวกับการเกษตรในประเทศไทย รวมทั้งที่สถานีการยาง ในหาดใหญ่ เมื่อ 73 ปีก่อน เขาบรรยายภาพไว้ว่า "ตึกแถวสามชั้นเป็นโรงแรมที่ดีที่สุด ในเขตเมืองที่กำลังเฟื่องฟูของหาดใหญ่ ส่วนร้านข้างๆ โฆษณาขายทองและนาฬิกา"

หาดใหญ่ปี พ.ศ.2495 ภาพถ่ายโดย โรเบิรต

แต่ในวันนี้ที่หาดใหญ่เติบโตจนเป็นเมืองขนาดใหญ่อันดับสามของประเทศ และเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจของภูมิภาค การขยายตัวของเมืองและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ส่งผลให้ชัยภูมิแห่งนี้กลายเป็นกับดักน้ำ

ความเป็นมาของหาดใหญ่

• เดิมหาดใหญ่เป็นหมู่บ้านเล็กๆ ริมคลองอู่ตะเภา เล่ากันว่าบุกเบิกโดยทวดทอง ผู้เป็นนายโรงมโนห์รา

• ในสมัยรัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เกิดกบฎไทรบุรี (ในเวลานั้นเป็นเมืองขึ้นของสยาม ปัจจุบันคือรัฐเคดาห์ของมาเลเซีย) หาดใหญ่เป็นจุดพักทัพรวมพลจากเมืองนครศรีธรรมราช และสงขลา ก่อนยกไปตีไทรบุรี

• หลังชนะศึกไทรบุรี เมืองสงขลากลายเป็นเมืองสำคัญทางตอนใต้ คอยควบคุมดูแลหัวเมืองลายู และคนบางส่วนที่เดินทางาทำศึก ลงหลักปักฐานที่หาดใหญ่ ด้วยเป็นชัยภูมิทางการค้าที่ดี

• อยู่ริมคลองตะเภา ที่เป็นคลองใหญ่ทางทิศเหนือเชื่อมไปออกทะเลสาบสงขลาและอ่าวไทย ส่วนทิศใต้มีเส้นทางน้ำต่อไปเมืองปะริดและไทรบุรี บริเวณชายฝั่งทะเลอันดามัน เรียกได้ว่าหาดใหญ่อยู่บนเส้นทางการค้าข้ามคาบสุทร

• แต่จุดเริ่มต้นของความเป็นเมือง ชัดเจนขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อเส้นทางรถไฟสายใต้ ลงมาถึงหาดใหญ่ (เดิมเป็นสถานีอู่ตะเภา แต่เนื่องจากเป็นที่ลุ่มน้ำท่วมขัง ต่อมาจึงย้ายไปที่สถานีโคกเสม็ดชุน ซึ่งเป็นพื้นที่สูงกว่า และต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นสถานีชุมทางหาดใหญ่)

คนงานสร้างทางรถไฟที่หาดใหญ่ ภาพเก่าของหอจดหมายเหตุแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ สงขลา

• คนจีนจำนวนมากอพยพเข้ามาเป็นกรรมกรทำทางรถไฟ ทำสวนยางพารา ทำเหมืองแร่ดีบุก และทำการค้า โดยมีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับชาวจีนในมาเลเซีย

• มีการตัดถนนสายหลักและจัดสรรที่ดินบริเวณทิศตะวันออกของสถานีรถไฟ สร้างร้านค้า โรงแรม และบ้านพักให้เช่า โดยวางผังเมืองตามแบบเมืองอีโปห์ในมาเลเซีย

• หาดใหญ่กลายเป็นศูนย์กลางการคมนาคม และธุรกิจนำเข้าและส่งออก โดยมีแร่ดีบุกและยางพาราเป็นสินค้าสำคัญ

• หาดใหญ๋ได้ยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอเหนือ ก่อนที่จะเปลี่ยนเป็นอำเภอหาดใหญ่ ในปี พ.ศ.2460  

• หลังสงครามโลก ราคาดีบุกและยางพาราขยับสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ดึงดูดผู้คนจากหลากหลายพื้นที่ทั้งในและนอกประเทศให้เข้ามาแสวงหาโอกาสที่หาดใหญ่

• หาดใหญ่เติบโตต่อเนื่อง และขึ้นสูงจุดสูงสุดในทศวรรษ 2500 จากการตัดถนนเพชรเกษม เชื่อมหาดใหญ่เข้ากับกรุงเทพและพื้นที่รอบๆ และหาดใหญ่ก้าวสู่การเป็นเมืองศูนย์กลางการคมนาคมและธุรกิจ โดยสมบูรณ์เมื่อมีสนามบินหาดใหญ่ในทศวรรษถัดมา

• หาดใหญ่พัฒนาเป็นเมืองอุตสาหกรรมและบริการในระดับภูมิภาค มีการจัดตั้งนิคมอุตสาหกรรมและท่าเรือน้ำลึก ในจังหวัดสงขลา  พร้อมทั้งพัฒนาอุตสาหกรรมรอบๆ เขตเมืองหาดใหญ

• อย่างไรก็ตาม แม้จะเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจและการค้าสำคัญของภาคใต้ หาดใหญ่ก็ไม่ใช่จังหวัด แต่เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดสงขลา โดยอยู่ห่างจากตัวเมืองสงขลา ประมาณ 30 กิโลเมตร

• พร้อมกับการเติบโตทางเศรษฐกิจ หาดใหญ่เผชิญกับปัญหาสังคม และสิ่งแวดล้อมที่โตตามเป็นเงา ทั้งปัญหาเมืองที่โตอยางไร้แบบแผน สร้างปัญหาทั้งทางกายภาพและมลภาวะ มีแหล่งอบายมุขและธุรกิจสีเทา คนในท้องถิ่นเผชิญกับทุนต่างถิ่นและต่างชาติ เกิดปัญหาการแย่งชิงทรัพยากร

 หาดใหญ่กับน้ำท่วม

• บริเวณตัวเมืองหาดใหญ่เป็นที่ลุ่ม ล้อมด้วยภูเขา พื้นที่เทลาดไปทางทะเลสาบสงขลา ซึ่งอยู่ทางทศเหนือ มีคลองใหญ่สองสายไหลผ่าน คือคลองเตยและคลองอู่ตะเภา โดยคลองเตยจะมาาบรรจบกับคลองอู่ตะเภา ก่อนที่ไหลออกทะเลสาบสงขลา

• คลองอู่ตะเภาซึ่งเป็นลำน้ำใหญ่สายหลัก มีต้นน้ำที่อำเภอสะเดา ส่วนหาดใหญ่อยู่ตรงปลายน้ำ มีสภาพเป็นแอ่งกระทะ เมื่อถึงฤดูน้ำหลาก น้ำจะไหลบ่าเข้าท่วม บริเวณที่ลุ่มรอบๆ แต่เป็นการท่วมในระยะสั้น ไม่แช่ขัง และชาวหาดใหญ่ในอดีตคุ้นชินกับการอยู่ร่วมกับน้ำ ปลูกบ้านใต้ถุนสูง

• ที่ผ่านมาหาดใหญ่จะเกิดน้ำทวมใหญ่ในประมาณทุก 10-12 ปี (ปี พ.ศ.2543 ,2555 และล่าสุดในปีนี้ 2568)

• ผลกระทบจากน้ำท่วมทวีความรุนแรงขึ้นตามการขยายตัวของเมืองที่เป็นไปอย่างไร้ทิศทาง โดยเฉพาะในช่วง 30 ปีหลัง

• คลองอู่ตะเภาและคลองเตยเสื่อมโทรม ตื้นเขิน พื้นที่สองฟากถนนกาญจนวนิชย์และถนนลพบุรีราเศวร์ ซึ่งเคยเป็นพื้นที่รองรับน้ำในฤดูน้ำหลาก ถูกถมสร้างอาคารบ้านเรือน

• การสร้างท่าเรือน้ำลึกปิดกั้นทางน้ำ ส่งผลให้ทะเลสอบสงขลาตื้นเขินขึ้น จากการสะสมของตะกอน

• เพื่อแก้ปัญหาน้ำหลากท่วมเมือง มีการขุดคลอง ร.1 เพื่อช่วยเร่งระบายน้ำออกจากตัวเมือง ออกสู่ทะเลสาบสงขลา

• ในปีนี้ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทำให้มีปริมาณฝนตกหนักทางตะวันออก คือพื้นที่เขาคอหงส์ น้ำไหลเข้าสู่ตัวเมือง รวมกับปริมาณฝนที่ตกลงมาในตัวเมือง และซ้ำเติมด้วยน้ำหลากจากสะเดาที่เข้ามาทางทิศตะวันตก ทำให้สถานการณ์วิกฤตหนัก

อนาคตหาดใหญ่ในมือใคร

"..แต่ตอนนี้ เขาคอหงส์มีการขุดหน้าดนทำลายป่า ความเป็นสีเขียวที่หมายถึงความอุดมสมบูรณืเร่มหายไป บริเวณเขาคอหงส์ไทางตำบลไปทางตำบลน้ำน้อยเป็นตำแหน่งหัวมังกรถูกทำลาย..เขาคอหงส์ถูกทำลายมากขึ้น มีผลต่อฮวงจุ้ยของเมือง ทำให้คอนนี้เมืองหาดใหญ่เร่เจอปัญหามากขึ้นเรื่อยๆ..." (2)

ตัวแทนนักธุรกิจในเขตเทศบาลนครหาดใหญ่ ให้ความเห็นไว้ใน การวิจัยประเด็นการรับมือของเมืองกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กรณีศึกษา ความเป็นเมืองของหาดใหญ่ ที่ทำขึ้นใน ปี พ.ศ.2557 และได้มีการรวบรวมความคิดเห็นของตัวแทนชาวหาดใหญ่ ในประเด็น “เมืองหาดใหญ่ที่อยากเห็น”

คำตอบของชาวหาดใหญ่ในเวลานั้นคือ

• เมืองที่ปรับตัวรับมือกับภัยพิบัติ

• เมืองสภาพแวดล้อมดี

• เมืองสุขภาพปลอดภัย

• เมืองแห่งการเรียนรู้/ข้อมมูล/การสื่อสาร/

• เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์

• เมืองแห่งการเอื้ออาทร

• เมืองมีอัตลักษณ์

• เมืองที่มีระบบขนส่งสาธารณะ

คำตอบทั้งหมดไม่เพียงสะท้อนให้เห็นปัญหาที่เป็นอยู่ของหาดใหญ่ ไม่ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่สีเขียวไม่เพียงพอ ขาดระบบขนส่งสาธารณะ เติบโตเร็วจนขาดอัตลักษณ์ ปัญหาธุรกิจสีเทา ฯลฯ

ยิ่งไปกว่านั้น วิกฤตการณ์น้ำท่วมหาดใหญ่ครั้งนี้ บอกให้รู้ว่า สิบปีผ่านไป ความปรารถนาของชาวหาดใหญ่ยังห่างไกลจากความจริง รวมถึงในส่วนที่อยากเห็นหาดใหญ่เป็นเมืองที่ปรับตัวกับภัยพิบัติ โดยเฉพาะการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ไม่เพียงแค่หาดใหญ่  แต่ดูเหมือนว่าบรรดาชุมชนท้องถิ่นที่เป็นผู้รับผลกระทบจากการพัฒนาไม่ว่าที่ไหน ต่างก็ยังไม่ได้มีส่วนร่วมในการกำหนดอนาคตของตนเอง

---

เชิงอรรถ

 (1) และ (2) ข้อมูลจาก กรณีศึกษา ความเป็นเมืองของหาดใหญ่ หน้า 1-16

เอกสารอ้างอิง

ขนิษฐา ชูสุขม จิตราวดี ฐิตินันทกร และ จุฑารัตน์ รัตนพิทักษ์ชน กรณีศึกษา ความเป็นเมืองของหาดใหญ่

งานวิจัยด้านการรับมือของเมืองกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ภาพประกอบ

ภาพเก่าของหอจดหมายเหตุแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ สงขลา

https://www.nat.go.th/mow/th-ม

Robert L. Pendleton

https://collections.lib.uwm.edu/digital/collection/agsphoto/id/1662/rec/28